บทความน่ารู้สำหรับประชาชน

แมงกะพรุนกล่อง (box jellyfish)

ดร. นพ. เวสารัช เวสสโกวิท
สถาบันโรคผิวหนัง

แมงกะพรุนกล่องเป็นสัตว์น้ำ ที่อยู่อาศัยคือทะเลเแถวอินโดจีน มีหลายสายพันธุ์ ชนิดที่รุนแรงมากที่สุดได้แก่ Chironex fleckeri, ซึ่งพบมากที่สุดด้านเหนือของทวีปออสเตรเลีย, แถบน่านน้ำของมาเลเซียพบ Chiropsalmus quadrigatus, ส่วนในญี่ปุ่นและในฟิลิปปินส์มักพบเป็น Chironex yamaguchi, สำหรับประเทศไทยสามารถพบแมงกะพรุนกล่องได้ทั้งทางอ่าวไทยและทะเลอันดามัน ฤดูที่แมงกะพรุนกล่องเข้าใกล้ชายฝั่งต่างกันไปในแต่ละพื้นที่ เช่น ในออสเตรเลียความเสี่ยงจะสูงสุดช่วงระหว่างเดือนตุลาคมถึงเดือนพฤษภาคม แมงกะพรุนชนิดนี้โปร่งแสง ทำให้มองเห็นในน้ำได้ยาก ลำตัวของ Chironex fleckeri (bell) เป็นรูปสี่เหลี่ยมเหมือนกล่อง ขนาดโตเต็มที่เส้นผ่าศูนย์กลางประมาณ 16 - 24 เซนติเมตร มีหนวด (tentacles) ที่มุมทั้งสี่จำนวน 15 หนวดต่อมุม ขณะว่ายน้ำหนวดจะหดตัวทำให้มีความยาวเพียง 15 เซ็นติเมตร แต่ขณะล่าเหยื่อหนวดจะยืดยาวได้ถึง 3 เมตร แมงกะพรุนกล่องสามารถว่ายน้ำล่าเหยื่อได้ด้วยความเร็วสูง ต่างจากแมงกะพรุนแท้ (scyphozoa) ที่จะลอยไปมารอให้เหยื่อมาสัมผัสเอง แมงกะพรุนกล่องจะล่าปลาขนาดเล็กเป็นอาหาร

รูปที่ 1 แมงกะพรุนกล่อง ชนิด Chironex fleckeri
(ภาพจาก http://www.planetdeadly.com/animals/dangerous-jellyfish)

รูปที่ 2 แมงกะพรุนกล่อง
(ภาพจาก http://www.aquariusredang.com/blog)


อันตรายจากแมงกะพรุนกล่อง
เมื่อหนวดของแมงกะพรุนสัมผัสได้ถึงตัวกระตุ้นที่เป็นแรงกดร่วมกับสารเคมีที่อยู่บนผิวของเหยื่อ จะมีการฉีดสารพิษเข้าสู่ผิวของเหยื่อ เมื่อโดนพิษของแมงกะพรุนกล่องจะมีอาการปวดแสบอย่างรุนแรงทันทีในบริเวณที่โดน ส่วนใหญ่ผู้ที่โดนแมงกะพรุนกล่องจะมีอาการเพียงเล็กน้อย แต่บางคนก็อาจเป็นอันตรายถึงแก่ชีวิตได้ พิษจากแมงกะพรุนชนิดนี้มีความรุนแรงมาก หากบริเวณสัมผัสเกินร้อยละ 10 ของผิวหนังทั่วตัวอาจทำให้เสียชีวิตได้ภายใน 5 นาที การเสียชีวิตมักจะเกิดภายในเวลา 20 นาทีหลังสัมผัสแมงกะพรุนกล่อง แต่หากเกิน 20 นาทีไปแล้วยังมีชีวิตอยู่แสดงว่าอาการไม่รุนแรงมากจนถึงแก่ชีวิต สารพิษจากแมงกะพรุนกล่องออกฤทธิ์หลายแบบ ทำให้ระบบหมุนเวียนของโลหิตและปอดล้มเหลว หัวใจเต้นผิดจังหวะ ผิวหนังแพ้หรือผิวหนังตายได้ จากสถิติในประเทศออสเตรเลียพบผู้เสียชีวิตจากพิษแมงกะพรุนดังกล่าวอย่างน้อย 63 รายในระหว่างช่วงปี ค.ศ. 1884 - 1996 โอกาสเสี่ยงชีวิตสูงสุดจะเป็นในเด็ก



รูปที่ 3 การปล่อยพิษของแมงกะพรุนกล่อง
(ภาพจาก http://www.aquariusredang.com/blog)




รูปที่ 4 ลักษณะรอยโรคที่โดยพิษแมงกะพรุนกล่อง
(ภาพจาก http://thaiboxjellyfish.blogspot.com/2012/09/shocking-images-of-samui-sting.html)


การป้องกัน
จากสถิติในประเทศออสเตรเลีย การโดนพิษของแมงกะพรุนกล่องมักเกิดช่วงระหว่าง 15:00 - 18:00 น. มากกว่าช่วงเวลาอื่น ไม่ค่อยเกิดเวลาน้ำลง และมักเกิดในน้ำที่ลึกน้อยกว่า 1 เมตร การป้องกันตัวเองจากพิษแมงกะพรุนกล่องทำได้หลายอย่าง เช่น ไม่ลงเล่นน้ำขณะมีแมงกะพรุน เนื่องจากแมงกะพรุนกล่องไม่ชอบสีแดงอาจติดตั้งตาข่ายสีแดงโอบล้อมทะเลและชายหาดเพื่อลดจำนวนแมงกะพรุน หากแมงกะพรุนไม่ได้สัมผัสถึงสารเคมีที่ผิวหนังจะไม่มีการปล่อยสารพิษ ฉะนั้นการสวมใส่เสื้อผ้ามิดชิด เช่น ชุดดำน้ำ หรือเอาถุงน่องบาง ๆ ที่สุภาพสตรีใส่มาใส่ปิดบริเวณแขนขาจะสามารถป้องกันการปล่อยพิษจากแมงกะพรุนกล่องได้ ในประเทศออสเตรเลียไลฟ์การ์ดจะใส่ชุดที่ทำจากใยบาง ๆ เหมือนถุงน่องเพื่อป้องกันตัวเองจากแมงกะพรุนกล่อง นอกจากนั้น เมื่อไปเล่นน้ำทะเล ควรจะมีน้ำส้มสายชูติดตัวไปที่ชายหาดด้วยเผื่อกรณีฉุกเฉิน




รูปที่ 5 ชุดทำจากใยไนลอนบาง ๆ (stinger suit) สามารถป้องกันพิษแมงกะพรุนกล่องได้
(ภาพจาก http://equatours.me/tag/stinger-suits/)


การรักษา
ส่วนใหญ่ผู้ที่โดนแมงกะพรุนกล่องจะมีอาการเพียงเล็กน้อย (ขึ้นกับความกว้างของบริเวณที่โดนพิษ) แต่บางคนเป็นอันตรายถึงแก่ชีวิตได้ เบื้องต้น หากโดนหนวดของแมงกะพรุ่นกล่อง อย่าแกะหรือขยี้เนื่องจากหนวดยังสามารถปล่อยพิษต่อได้เป็นเวลาหลายชั่วโมง ให้ใช้น้ำส้มสายชู (ความเข้มข้นของน้ำส้มสายชูหรือกรดอะซิติคอยู่ระหว่างร้อยละ 4 - 6) ชะล้างบริเวณที่หนวดเกาะอยู่และบริเวณรอบ ๆ เป็นเวลา 30 วินาที ค่อยแกะเอาหนวดออกโดยใช้ผ้าปัดออก ตามด้วยประคบเย็นเพื่อลดอาการปวด หากโดนในตา ให้ล้างด้วยน้ำเกลือ 0.9% หรือน้ำเปล่า หลังจากปฐมพยาบาลแล้วรีบไปโรงพยาบาลเพื่อตรวจดูแผลและสังเกตอาการ หากมีอาการระบบหัวใจและปอดล้มเหลวจะต้องปฏิบัติการกู้ชีพโดยด่วน การรักษาโดยทั่วไปจะเป็นการรักษาตามอาการ




รูปที่ 5 การปฐมพยาบาลเบื้องต้นด้วยน้ำสมสายชู
(ภาพจาก http://perfscience.com/content/use-vinegar-treat-box-jellyfish-stings-makes-conditions-worse)


ในประเทศออสเตรเลียมีการผลิตซีรั่มต้านพิษแมงกะพรุนกล่อง [Commonwealth Serum Laboratories™ (CSL) box jellyfish antivenom] แต่ในประเทศไทยยังไม่มีการนำเข้าซีรั่มดังกล่าว เนื่องจากจำนวนผู้ป่วยที่โดนพิษแมงกะพรุนกล่องมีจำนวนน้อย ตลอดจนการใช้ซีรั่มจะต้องฉีดเข้าทางหลอดเลือดดำโดยตรงและใช้เวลาถึง 70 นาทีกว่าจะสามารถต้านพิษของแมงกะพรุนกล่องได้ ดังนั้นจะต้องใช้โดยด่วนที่สุดตั้งแต่เริ่มโดนพิษใหม่ ๆ จึงจะได้ผลดี ประโยชน์จากการใช้ซีรั่มสำหรับภาวะล้มเหลวของระบบหลอดเลือดและปอดยังไม่เป็นที่แน่ชัด เนื่องจากภาวะล้มเหลวของระบบดังกล่าวจะเกิดขึ้นก่อนเวลาที่ซีรั่มออกฤทธิ์เต็มที่ นอกจากนั้นจากการทดลองทางห้องปฏิบัติการพบว่าปริมาณซีรั่มที่ใช้ฉีดในผู้ป่วยตามคำแนะนำมาตรฐานน่าจะต่ำกว่าปริมาณที่ควรจะใช้หลายสิบเท่า การใช้ซีรั่มยังอาจก่อให้เกิดภาวะแทรกซ้อนในผู้ป่วยเนื่องจากผลิตจากซีรั่มของแกะ

สรุป
แมงกะพรุนกล่องเป็นสัตว์อันตรายที่แทบมองไม่เห็นในน้ำ แต่การเตรียมตัวป้องกันอย่างดีก่อนลงว่ายน้ำจะช่วยลดโอกาสเสี่ยงจากการได้รับพิษจากแมงกะพรุนกล่องได้ หากโดนแมงกะพรุนกล่องให้รีบใช้น้ำส้มสายชูล้างบริเวณที่โดนหนวดแมงกะพรุนแล้วรีบไปโรงพยาบาลโดยด่วน

เอกสารอ้างอิง
1. Andreosso A, Smout MJ, Seymour JE. Dose and time dependence of boy jellyfish antivenom. J Venom Anim Toxins Incl Trop Dis. 2014; 20: 34.
2. Cegolon L, Heymann WC, Lange JH et al. Jellyfish Stings and Their Management. Mar Drugs. 2013 Feb; 11(2): 523–550.
3. Currie BJ, Jacups SP. Prospective study of Chironex fleckeri and other box jellyfish stings in the “Top End” of Australia’s Northern Territory. Med J Aust 2005; 183 (11): 631-636.
Share: